Natuurlijk bestaat de vrije wil!

De ‘vrije wil’ is een dubbelzinnig begrip. We bedoelen meestal dat ieder mens van moment tot moment zijn eigen beslissingen neemt. Dat sluit aan bij het gevoel van ieder individu als deze in vrijheid iets kan beslissen.

Op grond van natuurkundige wetten is die vrije keuze natuurlijk gedetermineerd door een groot aantal aan elkaar verbonden psychologische factoren in reeksen van oorzaken en gevolgen. Daarom stellen hersenwetenschappers als Lamme en Schwaab dat de vrije wil niet bestaat.

Toch kun je, zoals Carlo Rovelli, wereldberoemd natuurkundige, doet stellen dat die reeks van split second micro gebeurtenissen in het menselijk brein veel te complex zijn om ooit te voorspellen: “As clarified by Spinoza, free will is real: it is the name we give to our own inner complexity, which is too rich for us to disentangle or predict! Zelfs wetenschappers zal dit nooit lukken.

Menselijke waardigheid, wat is dat?

Iedereen weet wat menselijke Waardigheid is maar als je moet uitleggen wat het eigenlijk is sta je met je mond vol tanden. Er is geen definitie, je kunt het niet meten of tellen of kwalificeren. Zelfs de grote antieke en moderne filosofen en wetgevers laten hun gebitsresten achter in het concept Waardigheid.

En toch is Waardigheid het fundament waarop in onze tijd bv. De Verklaring voor de Rechten van de Mens, Het Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, het Handvest van de Verenigde Naties, Handvest Europese Grondrechten en allerlei medisch ethische verklaringen, codes en verdragen rust. Hoe komt dat toch? Hoe komt het dat het tijdloze begrip Waardigheid vooraf gaat aan de tijd- en plaatsgebonden Waarden en Normen en de daar weer uit afgeleide rechtsregels?

Kennelijk betreft het hier een kwestie waar het verstand, de Rede niet goed bij kan. Kennelijk betreft het hier een domein waar het gevoel en het ervaren de baas is. Zoals in een gedicht: het zijn woorden die je begrijpt maar de gevoelens die het oproept en die je diep in het hart kunnen raken overvallen je. En dan ‘weet’ je dat je op een waarheid bent gestuit. 

De verpleegster pakt de handen van een demente vrouw en wrijft er over. De soldaat bezoekt de moeder van zijn gevallen maat. De vluchteling deelt zijn water met een vluchtelingenkind. De rechter heeft clementie. De dokter tobt over een euthanasieverzoek.

Waar het lijden en de wanhoop van alle tijden heerst moeten we niet al teveel en te lang blijven denken maar handelen, dwz. de Waardigheid omarmen.

Graag meer filosofen op tv

Men vergeet nog al eens dat in elk goed debat rechten, plichten en regels gelden. Daarom beroept een slechte debater bij zijn twijfelachtige uitspraken zich maar al te graag op zijn ‘recht op een standpunt’ oftewel zijn zwijgrecht, terwijl hij juist dan de plicht heeft om uit te leggen. Daarom is het vermijden van spreekplicht een nederlaag en een doodzonde. Daarom is het een groot genot om goede debaters bezig te zien, hoe ze zich keurig in bochten wringen om zich aan de regels van de argumentatieleer te houden, om drogreden te voorkomen. Het filosofendebat in de tv-arena, I love it! Waarom hebben we dat in Nederland niet?

Populisme: ontbrekende legitimiteit overheid

In een democratie wordt de door de burgers ervaren legitimiteit van de macht van bestuurders en politici in de eerste plaats bepaald door de wijze waarop deze nationaal de burgers beschermen en de belangen van de burgers behartigen.

Inmiddels zie je door heel Europa heen, ook in Nederland, dat rond de helft van de bevolking (zie bijvoorbeeld Brexit) duidelijk van mening is dat de machtigen de burgers niet meer beschermen tegen de bedreigingen die fundamenteel hun dagelijks leven aantasten.

Het universalisme van de intellectuele voorhoede, het economisch neoliberalisme van de vrije marktdenkers en het evangelie van het individualisme roepen nu forse tegenkrachten op, welke onder de noemer populisme door de bovenlaag in de samenleving worden afgewezen. Maar je ziet in Groot Brittannië dat die tegenkrachten inmiddels leiden tot politieke chaos en forse economische neergang.

Wellicht moeten politici zich duidelijker afvragen welke bescherming de burgers vragen. Bijvoorbeeld tegen ambtelijke instanties die er al jaren niet in slagen vergoedingen toe te kennen voor enig zwaar beschadigd huis in het aardbevingsgebied in Groningen. En tegen.., en tegen…, en tegen. Een lange lijst is eenvoudig op te stellen. Maar de economische ideologie en politieke-bestuurlijke stroperigheid van de bovenlaag verhindert hen te denken vanuit het gezichtspunt van de burger. Daar zullen ze nog een behoorlijke prijs voor betalen, net als in Engeland.