Corona en de toekomst: een inschatting

Het ontbreekt aan betrouwbare kennis (zie eerdere artikel) over de immuniteitseffecten van besmetting met het Covid-virus. Dus kunnen we op dit moment slechts concluderen dat alleen een nog vele maanden durende massale lockdown de verdere verspreiding van het virus in de westerse wereld in ‘beheerste’ banen kan leiden. Maar de illusie dat het virus dan ‘uitdooft’, net zoals bij influenza na de winter, is wensdenken.

Het virus is wereldwijd uitgebroken en zal nog jaren in de hele wereld rondwaren. Zelfs de idee dat we met een vaccin het virus wereldwijd kunnen uitroeien is nog vele jaren verwijderd van enige werkelijkheid.

De overgrote meerderheid van de gezonde, jongere (niet gepensioneerde) bevolking zal een lange lockdown situatie persoonlijk niet accepteren. Ook de druk om rekening te houden met de rampzalige economische gevolgen van de lockdown wordt nu al met de dag groter. Waarschijnlijk zal rond 1 Juli de lockdown grotendeels zijn opgeheven, misschien – net als nu al in andere landen -onder de verplichting mondkapjes te dragen.

In die situatie zal het virus zich weer verder verspreiden onder de relatief gezonde jongere bevolking, want ouderen en mensen met een op een of andere wijze verminderde weerstand zullen zich dan toch zelf wel blijven afzonderen. Misschien worden er voor deze groep (circa 33 % van de bevolking?) afzonderlijke maatregelen genomen (zoals nu al her en der wordt gesuggereerd). Hoe de situatie met een rondwarend virus onder de jongere gezondere bevolking zich zal ontwikkelen is nog volstrekt onduidelijk.    

Wel kun je inschatten dat:

  • De gezondheidszorg nog zeer lange tijd overbelast zal worden met Corona-zieken. Wellicht kunnen daarvoor aparte ziekenhuizen worden ingericht, om de gewone zorg ook weer door te kunnen laten gaan.
  • In Europa de onderlinge grenzen gedurende zeer verschillende perioden gesloten zullen worden (of gesloten zullen blijven) om hernieuwde ‘import’ van het virus te voorkomen (zie voorbeeld China).
  • Dat Europa (Amerika en andere grote landen) hernieuwde import van het virus uit de rest van de wereld op een of andere wijze zal willen voorkomen.
  • Wellicht wordt net als in het verleden (vaccinatieboekjes) een Corona paspoort  ingevoerd naast testen en koortsmeting aan de grenzen.
  • Dat in de Derde wereld (belangrijke grondstoffen leverancier) de epidemie het komend jaar vrijelijk massaal zal kunnen huishouden. Met een zwakke gezondheidszorg, een voedselvoorziening gebaseerd op open markten en de feitelijke onmogelijkheid tot lockdown, is dit niet te vermijden.

Het internationale vervoer van goederen tussen de continenten, maar ook binnen Europa, zal waarschijnlijk nog lange tijd structureel ontregeld blijven. De fabricage van producten en de daaruit voortkomende handelsstromen zullen hun oude kanalen logistiek niet meer zomaar kunnen volgen.

Personenverkeer binnen Europa en naar de rest van de wereld zal niet alleen ernstig worden belemmerd, de vraag is zelfs of veel mensen, behalve om dringend zakelijke redenen, het risico zullen willen nemen. Wie wil er met onbekenden in een vol vliegtuig zitten?

Wellicht pogen Zuid-Europese landen om urgente economische redenen het toerisme weer op gang te brengen), maar het succes daarvan zal beperkt zijn of zich beperken tot jongeren (welk gezin zal nog willen reizen, wil eventueel afhankelijk zijn van de buitenlandse gezondheidszorg?). 

De economische ramp zal nu al snel een steeds grotere omvang aan nemen. Doen alsof na drie maanden alles economisch weer normaal zal worden (uitgangpunt huidige overheidssteun) is onzinnig. In de Verenigde Staten met zijn flexibele arbeidsmarkt werden de afgelopen twee weken alleen al 10 mln. mensen ontslagen. Evenveel als de hele Nederlandse werkende bevolking.

Wij hebben een virus en we zijn een virus

Ach, in zekere zin zijn wij mensen natuurlijk ook een soort virus en een pandemie als je kijkt naar de definities.

Definitie virus: Een virus is een (microscopisch klein) deeltje erfelijk materiaal, in een (eiwit) omhulsel, dat actief wordt als zij cellen van levende organismen binnendringen, en vervolgens die gastheercellen vernietigen waarvan zij afhankelijk zijn om zich te kunnen vermenigvuldigen.

Dat wij microscopisch klein zijn tov. van onze aardse leefomgeving, nog niet een zandkorrel in het universum, dat zal niemand willen ontkennen. En dat wij een stukje DNA zijn met een omhulsel dat er op uit is volgens de Darwiniaanse wetten zich te vermenigvuldigen al evenmin. Dat wij actief zijn met het binnendringen in het leven van andere organismen, mensen, dieren, planten, dat wij binnendringen in levende ecosystemen, ze vernietigen om onszelf in stand te houden en te vermenigvuldigen, ook dat valt moeilijk te ontkennen. Die totale parasitaire afhankelijkheid is een één op één relatie.

Nu zijn virussen op zich geen probleem, er zijn er enkele duizenden soorten van die in elk levend organisme voorkomen, en evolutionair gewoon hun blinde pad volgen. Het probleem met virale en bacteriologische infectieziekten ontstaat pas, zeker voor de mens, als de schaalgrootte ervan plotseling verandert, dwz. als er een ziekteverwekkende epidemie ontstaat.   

Definitie van een epidemie: Een epidemie is een (besmettelijke) ziekte die in een grotere frequentie voorkomt dan normaal voorkomt.

Het geval is dat de schaalgrootte van de menselijke aanwezigheid op aarde tot voor de landbouwrevolutie van zo’n 20.000 jaar geleden erg klein was. Daniel Dennet (filosoof) berekende dat de mens 10.000 jaar geleden minder dan 0,1% van al het gewervelde leven uitmaakte. Vandaag de dag is dat percentage (incl. vee en huisdieren) 98%!! Die superevolutionaire explosie van ‘het virus mens’ is volstrekt uniek in de aardse geschiedenis. Maar dergelijke snelle en omvangrijke explosies komen wel voor in de wereld van de virussen! En met die superevolutionaire mensexplosie kwamen wereldwijd ook epidemieën, plagen en volksrampen voor. Er zijn volop  documenten uit de Oudheid die van epidemieën onder volkeren verhalen. Wat de wereldwijde explosie van het ‘virus mens’ betreft moeten we dus qua schaalgrootte verder gaan: de pandemie.

Definitie van een pandemie: Een pandemie is een wereldwijde epidemie.

Ook zonder onze moderne schepen, treinen en vliegtuigen, met gebergten en zeeën die de ene samenleving van de andere scheiden, vonden er pandemieën plaats. Ongetwijfeld met een tragere verspreidingssnelheid, maar wel degelijk met dezelfde onvermijdelijkheid en eenzelfde verwoestend effect. De pest, de pokken, de mazelen, lepra, cholera, dysenterie, malaria, (spaanse)griep, tbc, die pandemieën hebben we redelijk goed onder controle gekregen. En idem, in de moderne tijd: Ebola, Hiv, Sars en Q-koorts. En met Covid19 zal het tzt. ook wel weer lukken. 

Maar de pandemie van ‘het virus mens’ met zijn verwoestende effect op de oceanen, bossen, dier- en insecten soorten, op de hele biosfeer en het aardse klimaat, ja, die ‘pandemische infectieziekte genaamd mens’ krijgt de planeet maar niet onder controle. Is dat misschien omdat we onszelf in alle hoogmoed liever zien als hooguit een evolutionair ietwat oversuccesvolle unieke soort? Maar onszelf niet willen zien als een uniek soort pandemie? Als ‘een tijdelijke ziekte van de aardkorst’, om met Nietzsche te spreken. 

Ach, het is al zo vaak gezegd: in het 4,5 miljard jaar bestaan van de aarde is het leven al zo vaak uitgestorven; macro-historisch is de mens nog geen seconde op aarde en hij maakt er al een puinhoop van; de mens is de enige soort die zijn (zelf)vernietiging zou kunnen stoppen maar hij danst nog vrolijk door op de muziek op het dek van de Titanic.

Kijk, wat die coronacrisis betreft, daar komen we met inmiddels teisterend veel leed en diepe ellende wel weer uit, zonder apocalyptische toestanden. Maar je moet ook het grote plaatje kunnen zien: ook wij zijn een soort virus, een pandemisch, parasitair wezen dat niet vaak en hard genoeg gewaarschuwd kan worden.

De tijd van voor de coronacrisis kan maar beter niet terug komen.

Wat we over Corona zouden moeten weten

Er zijn heel veel vragen over het Coronavirus, welke de wetenschap op dit moment nog niet kan beantwoorden. Derhalve varen bestuurders maatschappelijk op kortere termijn volstrekt blind in de mist bij het nemen- en plannen van maatregelen. Ze moeten sturen op basis van de best mogelijke inschattingen van deskundigen.

Van de influenza (griep) virussen weten we dat die circa 8% van de bevolking jaarlijks ziek maken, met een overlijdenspercentage van 0.1% (Amerikaanse cijfers). Ieder jaar wordt een wetenschappelijke inschatting gemaakt, welke influenzavirussen de kop op zullen gaan steken en worden daarvoor vaccinatieprogramma’s voor ouderen en mensen met een zwakke gezondheid (of met onderliggende andere medische problemen) ingepland. Deze voorbereiding is mogelijk omdat influenza virussen vooral bij lagere temperaturen in het najaar en de winter rondgaan als de meeste mensen dichter op elkaar binnen blijven, thuis of elders. Ook weten we dat bij ziekte door influenzavirussen sprake is van een tijdelijke immuniteit en enigerlei mate van groepsimmuniteit (70%?).

Bij het Corona-virus weten we nu al dat geen sprake is van winterse besmettingsgolven. Het virus woekerde in de warme landen in Azië gewoon door, binnen en buiten. We weten ook niet hoe dodelijk het virus is (we weten niet hoeveel doden zijn gevallen door corona en we weten niet hoeveel mensen besmet zijn). We weten ook niet hoe het algemene ziektebeeld is: er zijn besmette mensen zonder ziekteverschijnselen, met beperkte griepachtige verschijnselen (o.a. kinderen), met heftige griep verschijnselen en met levensbedreigende ademhalingsproblemen.

De belangrijkste vraag over het Corona virus die de wetenschap op zo kort mogelijke termijn moet zien te beantwoorden is de immuniteitsvraag.

  • Worden mensen, die besmet zijn en ziek zijn geweest, tijdelijk immuun voor besmetting door het virus? Zo ja:
    • Hoe lang duurt die immuniteit? Bij influenzavirussen (griep) is sprake van 1-2 jaar.
    • Geldt die immuniteit ook voor andere geografische- of gemuteerde varianten van het coronavirus?
  • Is bij alle, normaal gezonde, mensen sprake van die immuniteit of geldt dit slechts voor een deel van de bevolking?
  • Is groepsimmuniteit in geografisch gebieden voorzienbaar nadat een zeker percentage van de groep de ziekte heeft doorstaan? 
  • Zo lang geen betrouwbare informatie beschikbaar is over immuniteit: is er sprake van mensen die voor de tweede of zelfs de derde keer door het virus besmet zijn?

Zolang op deze vragen nog geen enkel enigszins betrouwbaar antwoord kan worden gegeven, is het in ieder geval absoluut zaak voor ouderen, voor gezonde mensen met bekende onderhuidse medische problemen en voor mensen met een zwakke gezondheid om besmetting met dit levensbedreigende virus te voorkomen. Want een werkzaam breed beschikbaar vaccin laat zeker nog een jaar tot anderhalf jaar op zich wachten.

Als bedrijven geen reclame meer maken…

Als je niet in staat bent spullen te kopen, behalve via internet (aanklikbaar en bezorgbaar), is het voor bedrijven ook zinloos reclame te maken, zeker in de dagbladen, maar ook op de televisie.

We zien dagelijks letterlijk wat de corona-crisis voor de Omroepen betekent. Niet alleen lege studio’s, maar ook veel herhalingen van oude programma’s. Dat zal nog lange tijd zo blijven, want nieuwe programma’s kunnen niet worden gemaakt (door risico’s op coronabesmetting) of worden niet gemaakt door het voorziene gebrek aan toekomstige reclame inkomsten.

De onmisbare rol van de publieke omroep (NPO) wordt tijdens deze crisis keihard dagelijks aangetoond. De televisie is voor thuisblijvers / bankzitters nog altijd het enige gezamenlijke informatie medium.  Zeven en een half miljoen Nederlanders keken eergisteravond via de NPO naar de persconferentie van premier Rutte. Misschien moeten we dat maar goed onthouden voor de toekomst (ook Wilders en andere NPO critici!). De NPO wordt als Nationaal en Betrouwbaar ervaren. De commerciële RTL zenders en de zenders van John de Mol ( SBS etc.) waren er al snel bij om kosten te besparen en mensen te ontslaan om zo snel mogelijk kosten te besparen. 

In Nederland, maar ook in andere landen, komen de papieren dagbladen nu al in grote problemen. Zonder adverteerders kun je nog nauwelijks een krant drukken zonder enorme verliezen. In Amerika stellen deskundigen zelfs, dat deze crisis het definitieve einde betekent voor de papieren krant.

In het Noorden is de financiële nood al nijpend: Nieuwsblad van het Noorden, Leeuwarder Courant, Friesch Dagblad. Allemaal meer dan 100 jaar oude pijlers van de burgerlijke samenleving.

Onafhankelijke betrouwbare regionale verslaggeving vormt het levensbloed van lokale provinciale democratische gemeenschappen. Misschien moeten we voor deze sector nu geen crisis maatregelen nemen, maar structurele maatregelen. Een nationaal steunfonds om versneld grotendeels over te stappen op digitale verslaggeving. In de huidige situatie zullen ook de oudere papieren krantenlezers er snel aan kunnen wennen.

Zet de digitale kanalen van regionale dagbladen tijdelijk gratis open voor iedereen en lever zo nodig alleen nog een beperkt aantal papieren exemplaren voor kiosken en boekhandels. Die stap zal de samenleving nu zeker enige honderden miljoenen kosten, maar dat is een investering in de democratie van de toekomst, in plaats van in tijdelijke werkloosheidsuitkeringen van journalisten.

Als Europa tijdens de crisis niet samenwerkt…

Op dit moment neemt alleen de Europese Centrale Bank in Frankfurt economische crisismaatregelen op Europees niveau. Maar de ECB kan alleen maatregelen nemen om de financiële markten te stabiliseren. De Bank koopt op dit moment ongelimiteerd waardepapier op van beleggers.

Waardepapier: aandelen in bedrijven, leningen van bedrijven (bedrijfsobligaties), leningen van Europese landen (staatsobligaties) etc. Beleggers die hun waardepapieren willen verkopen, kunnen deze dus op dit moment te allen tijde aan de ECB verkopen. Dit voorkomt dat beleggers in de huidige crisis allemaal tegelijkertijd hun waardepapieren zo nodig tegen afbraakprijzen pogen te verkopen. Want dan zou het financiële wereldsysteem instorten.

Op zich is dit nodig, maar het helpt de echte (niet-papieren) economie nu niet of nauwelijks. Beleggers krijgen contant geld voor hun waardepapieren, maar beleggen / investeren nu veelal niet in andere zaken (behalve geldspeculanten, natuurlijk), ze houden hun kapitaal op dit moment liever liquide.

Feitelijk compenseren we de financiële wereld dus nu al deels voor hun schade (want er was ook sprake van aanzienlijke koersverliezen). Maar de echte schade wordt aangericht bij bedrijven en burgers. Daar kan de ECB weinig aan doen.

Dus de enorme last van het in de toekomst maar enigszins herstellen van  functionerende Europese samenlevingen, ligt bij de nationale overheden. Dat gaat enorme hoeveelheden geld kosten. Natuurlijk kunnen we, zoals premier Rutte, het standpunt innemen dat ieder land dit zelf op moet lossen. Maar het gebrek aan een gezamenlijk economische aanpak in Europa zal Nederland lelijk opbreken.

De Nederlandse agrarische- en voedselindustrie, bijvoorbeeld, werkt voor meer dan 60% voor het buitenland, een groot deel van de producten zijn bestemd voor andere Europese landen.  Als die producten niet meer worden verkocht, maar de voedselproducten liggen te rotten in onze pakhuizen, dan zullen we pas echt een boerenopstand kunnen verwachten.

De bloemenproducenten gooien hun producten al weg. Aalsmeer ligt stil. Schiphol ligt stil. Nu al verzuipt de wereld in de olie. Je kon olie gisteren internationaal in bulk bijna gratis kopen, omdat er in de wereld geen opslagcapaciteit meer is. De Rotterdamse haven kijkt al met angst en beven dagelijks naar het beduidend mindere aantal binnenkomende tankers en containerschepen. Dit heeft zijn impact op onze transportindustrie en binnenvaart.

Indien Europa economisch niet gezamenlijk actie onderneemt, dan zijn de maatschappelijke drama’s niet meer te overzien. Twee weken geleden schatte ik in dat de werkloosheid in Nederland wel eens op zou kunnen lopen naar 10-15, zelfs tot 20%. Dat zou wel eens 30 procent kunnen worden ( zelfs Trump noemde dat getal voor Amerika…).

Aliens en Virussen

Even een gedachtenexperiment doen, ok? Stel dat onze aarde aangevallen wordt door aliens. Zouden regeringen en landen dan proberen in een gezamenlijke, gecoördineerde actie weerstand te bieden? Of zou elk land op zijn eigen manier gaan reageren? Stel dat de aliens in China beginnen, zouden de regeringen in Europa dan denken dat het een Chinees probleem is, dat het wel mee zal vallen? En als de aliens in Italië zijn aangekomen, zouden de Spaanse buren dan eerst maar eens achterover gaan zitten? Idem de VS, enzovoort? En dat terwijl de astronomen, exobiologen en de ruimte observatoria van die afzonderlijke landen al tijden waarschuwden dat er vreemde objecten onze richting op lijken te komen. U begrijpt waar ik naartoe wil. 

Het probleem is niet: hoe bestrijd je een pandemie? Het probleem is: hoe krijg je regeringen zo snel mogelijk op één lijn bij het bestrijden van een pandemie? Of precieser: hoe doorbreek je de politieke-, economische- en cultureel ideologische muren tussen landen en regeringen in het geval van een pandemie? 

Hier geldt m.i. de algemene regel dat hoe je een probleem definieert ook de richting en aard van de oplossing bepaald. Is Corona een Chinees, Italiaans, Europees, Amerikaans, etc. virologisch probleem? Dan is de wereldbevolking over- en uitgeleverd aan de (non-) acties van hun respectievelijke regeringen. En dan krijg je wat er nu gebeurd: economische chaos, massale paniek en overbodige doden.

Is Corona (global warming, nucleaire oorlogen, biogenetische rampen) een wereldwijd wetenschappelijk probleem van de allereerste overlevingsorde, dan zullen de door ideologie aangestuurde regeringen een stap terug moeten zetten en zich moeten laten leiden door het wereldwijde netwerk van samenwerkende wetenschappelijke gemeenschappen (die veel minder verdeeld zijn).

 Maar dat zullen regeringen niet doen. Dat is nog nooit in de historie gebeurd. Dat zullen ze hooguit doen als onze planeet aangevallen wordt door aliens. 

Als er iets is wat we zouden kunnen leren van deze viruscrisis, iets leren van deze nog nooit eerder in de geschiedenis vertoonde alles omverwerpende universele halszaak, dan is het wel dat de global scientific community als collectief veel en veel harder moet gaan schreeuwen naar alle overheden. En daarbij op een of andere activistische, apolitieke manier de woede en weerstand moeten zien op te wekken van de bedreigde wereldbevolking. 

Zo niet, dan hoop ik stiekem dat de aliens nog eens komen. Hopelijk met goeie bedoelingen, om ons een streng lesje samenwerken, samenleven en overleven te leren.

Desintegreert Europa?

Het lijkt alsof de Europese samenwerking 50 jaar terug gezet is. In de aanpak van de Corona crisis en de economische gevolgen daarvan lijkt sprake van ieder voor zich. En dat belooft weinig goeds voor de toekomst.

De voormalige communistische Oost-Europese landen lijken nog verder terug te vallen op autoritaire corrupte structuren uit het verleden, terwijl de bevolking zich terugtrekt binnen lokale familie verbanden.

De Baltische Staten, Finland, Zweden en Noorwegen liggen geïsoleerd rond de Oostzee en zullen de neiging hebben met Rusland als buurman een Noordelijke politiek te voeren.

Griekenland wordt al langere tijd door Europa aan haar lot overgelaten in de economische ellende geschapen door de economische crisis van 2008 en met de vluchtelingenstromen uit het Zuiden.

Het Verenigd Koninkrijk, nog in de ban van de recente Brexit, weigert op welk gebied dan ook op dit moment iedere samenwerking. Johnson wil zelfs geen gezamenlijke aanschaf van beademingsapparatuur. Ierland is door zijn ligging met handen en voeten gebonden aan Engeland en heeft daardoor speciale eigen belangen.

Dus blijft de kern (10 landen) van de oude EU over: West Europa, Spanje, Portugal.  Maar die 10 van de 27 EU leden kunnen gezamenlijk eigenlijk geen verreikende EU-beslissingen nemen omdat er geen meerderheden voor bestaan binnen de 27 landen. Binnen die 10 landen zelf is er ook nog eens een groot verschil van mening tussen Noord en Zuid. En dit terwijl de belangrijkste machtsfactor in Europa – de Frans/ Duitse as niet meer functioneert door het stuurloze Duitsland. 

De nationale grenzen zijn feitelijk al weer aanwezig door de Corona epidemie, zeker in de geest van de bevolkingen. We kunnen verwachten dat de paspoortloze Schengenzone door nationale maatregelen lange tijd feitelijk teniet wordt gedaan. Dat heeft op enige termijn ook nog eens een keer een enorme economische impact. Als de Europese markt vooral voor goederen weer verbrokkelt, zal de economische schade helemaal niet te overzien zien. Zeker voor export land Nederland niet!

Corona-epidemie: de Portugese aanpak

Hoe kan het dat een arm land als Portugal de Corona-crisis effectiever lijkt aan te pakken dan Nederland?

  • Al veel eerder dan in Nederland werd een totale lockdown ingesteld met zeer strakke handhaving en een zeer gedisciplineerde bevolking. Het voorbeeld van buurland Spanje was natuurlijk afschrikwekkend.
  • Nog steeds worden alle, zelfs alleen nog maar verdachte, gevallen gevolgd. Dagelijks publiceert de regering bovenstaand interactief dashboard. Van bijna alle gevallen is nog steeds bekend hoe de besmettingsketen was, en uit welke landen het virus Portugal binnenkwam.
  • De gewone Eerste Hulp in de ziekenhuizen is totaal fysiek gescheiden van de Corona diagnoses (vindt overal in tenten en containers bij de ziekenhuizen en aangewezen gezondheidscentra plaats). De normale ziekenhuiszorg gaat gewoon door.
  • Waar mogelijk wordt ondanks de beperkte middelen getest. Als je denkt Corona te hebben, bel je de Huisarts, die je per auto naar een van de vele Drive Thru centra stuurt om in je auto getest te worden.
  • Burgers bij wie de besmetting is vastgesteld worden geregistreerd en hebben de wettelijke plicht 24 uur per dag thuis te blijven. Er zijn zelfs geregistreerde geteste personen gearresteerd, die Lissabon nog poogden te ontvluchten voor ze de uitslag van de test kregen.
  • Zieke burgers worden zoveel mogelijk door medisch personeel thuis in de gaten gehouden om de ziekenhuizen te ontlasten.
  • Op een bevolking van 10 mln. burgers waren er gisteren totaal 100 Corona doden ( Nederland 28 maart: 17.5 mln – 639 doden) .

Over enige maanden zullen we de resultaten van de verschillende werkwijzen van de Europese landen kunnen evalueren.

In Nederland zal echter de vraag blijven

  1. Of alle besmettingen zijn geregistreerd of op andere wijze bekend zijn;
  2. Of alle Corona-doden zijn geregistreerd.

Soms bekruipt je de gedachte dat de bestuurders in Nederland het aantal doden op papier het liefst zo laag mogelijk houden uit angst voor toekomstige verantwoording die moet worden afgelegd. 

Note: in Portugal, in tegenstelling tot in Nederland, is je burgerservice nummer voor ongeveer al je handelingen met overheid en bedrijven in gebruik.

Europa: ieder voor zich volgens minister Hoekstra

Het CDA kan Wopke Hoekstra maar beter geen lijsttrekker maken. Mocht hij premier worden, dan zal hij in Europa nog geen deuk in een pakje boter kunnen slaan. Zijn optreden afgelopen week tijdens economisch crisis overleg binnen de EU, werd door de anders zeer aimabele premier van Portugal, António Costa, “weerzinwekkend” genoemd.

Hoekstra meende dat geen sprake kon zijn van gezamenlijke economische maatregelen, voordat Italië eerst eens had uitgelegd welke economische verbeteringsmaatregelen ze sedert de financiële crisis van 12 jaar geleden hadden genomen. Je moet maar durven boekhoudertje te spelen, terwijl de Italianen dag en nacht pogen überhaupt hun land overeind te houden. Een land dat nu wel door Rusland, China en Cuba (!) wordt geholpen, maar niet door andere Europese landen.

Je zou zeggen dat in deze wereldwijde, ook volstrekt politieke chaos, de EU leiders pogen om als eenheid voor enige stabiliteit te zorgen. Maar volgens Wopke is het ieder voor zich. Nederland zal binnen de EU nog jaren een hoge prijs betalen voor het optreden van deze CDA dominee.